201601.15
Off
5

Odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 [zwanej dalej: „Kodeksem cywilnym”] zawiera enumeratywny katalog środków służących ochronie dóbr osobistych. Jednym z nich jest roszczenie o odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych mające na celu rekompensatę szkody o charakterze majątkowym.

Kodeks cywilny nie zawiera legalnej definicji dóbr osobistych. Zgodnie z art. 23 ustawy dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Katalog dóbr osobistych ma charakter otwarty, a zatem na gruncie Kodeksu cywilnego możliwe jest objęcie ochroną także innych wartości mogących stanowić dobro osobiste człowieka. Dobra osobiste niewymienione w art. 23 Kodeksu cywilnego, a podlegające ochronie na gruncie tejże ustawy wypracowane zostać mogą przez praktykę sądową. Zgodnie ze stanowiskiem wypracowanym w judykaturze otwarty katalog dóbr osobistych obejmuje również dobro w postaci szczególnej więzi uczuciowej i emocjonalnej między rodzicami, dziećmi i rodzeństwem, prawo do życia w pełnej rodzinie i do kultywowania więzi rodzinnych [vide: np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 25 czerwca 2015 r., sygn. akt I ACa 218/15]. Innym przykładem pozakodeksowego dobra osobistego może być prawo do planowania rodziny i wynikające z niego uprawnienie do legalnego przerwania ciąży w warunkach określonych w art. 4a ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży [vide: np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2010 r., sygn. akt II CSK 580/09].

Przechodząc do zagadnienia przesłanek ubiegania się o odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych, należą do nich przede wszystkim: istnienie dobra osobistego, zagrożenie lub naruszenie tego dobra,  bezprawność zagrożenia lub naruszenia, przy czym przesłanki te muszą być spełnione łącznie [vide: P. Księżak (red.), M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, wyd. II]. W judykaturze przyjmuje się, że spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. W jego interesie leży bowiem określenie, w jakich swoich odczuciach lub w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6 Kodeksu cywilnego). Nie musi on natomiast wykazać, że działanie sprawcy było bezprawne. Ciężar dowodu braku bezprawności działania spoczywa bowiem na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego [vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 kwietnia 2015 r., sygn. akt I ACa 1093/14].

Jak wskazuje się w najnowszym orzecznictwie o tym, czy wskutek czyjegoś zachowania doszło do naruszenia jakiegoś dobra osobistego, decydować musi kryterium zobiektywizowane, jakim jest odbiór tego zachowania przez rozsądne, bez emocjonalnego zaangażowania oceniającego je postronnego słuchacza i że w kwestii tej nie może mieć znaczenia subiektywny odbiór osoby uważającej się za pokrzywdzoną [vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 kwietnia 2015 r., sygn. akt I ACa 1093/14].

Naruszenie dóbr osobistych nie rodzi automatycznie odpowiedzialności sprawcy. Sięgnięcie do sankcji cywilnych określonych w art. 24 Kodeksu cywilnego wymaga nadto stwierdzenia bezprawności naruszenia, czyli sprzeczności zachowania sprawcy z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 Kodeksu cywilnego wprowadził domniemanie bezprawności, a to oznacza przesunięcie ciężaru dowodu wystąpienia okoliczności uchylających bezprawność na pozwanych [vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 sierpnia 2015 r., sygn. akt I ACa 1421/14].

Art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi z kolei, że jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. Z uwagi na tę regulację warunkami dopuszczalności roszczenia o odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych są zatem również wystąpienie szkody majątkowej oraz spełnienie ogólnych przesłanek odpowiedzialności cywilnej, do których należą: powstanie szkody, zawinione działanie sprawcy oraz normalny związek przyczynowy między tym działaniem a szkodą.

Dochodzenie roszczeń odszkodowawczych uregulowane jest w przepisach prawa zobowiązań w art. 361-363 Kodeksu cywilnego oraz w zakresie odpowiedzialności deliktowej art. 415 i n. Kodeksu cywilnego. W znacznie rzadszym wypadku w grę wchodzić mogą także przepisy art. 471 i n. Kodeksu cywilnego (odpowiedzialność kontraktowa) [vide: A. Kidyba (red.) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, wyd. II].

Zgodnie z regulacją art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego w granicach odpowiedzialności cywilnej, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł (damnum emergens) oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (lucrum cessans). Korzyścią taką może być np. utrata przez poszkodowanego opłacalnego kontraktu z uwagi na bezprawne naruszenie jego dobrego imienia.

Jeżeli wskutek naruszenia dóbr osobistych doszło do wyrządzenia szkody na osobie, zastosowanie będą miały przepisy odnoszące się do odpowiedzialności deliktowej. W konsekwencji odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych skutkującego uszkodzeniem ciała lub wywołaniem rozstroju zdrowia obejmie wszystkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu (art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego). Naprawienie szkody na zasadach ogólnych skutkuje możliwością ubiegania się o rentę, jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość (art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego).

Odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych jest tylko jednym z roszczeń przysługującym poszkodowanemu na mocy art. 24 Kodeksu cywilnego. Do środków ochrony dóbr osobistych poszkodowanego należą bowiem: roszczenie o zaniechania działania, powództwo o ustalenie, że określone dobro osobiste mu przysługuje lub że zostało ono naruszone lub zagrożone; roszczenie o usunięcie skutków naruszenia; roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne lub zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Reasumując, odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych jest jednym ze środków ochrony tychże dóbr. Roszczenie to ma charakter majątkowy, zaś możliwość ubiegania się o odszkodowanie za naruszenie dóbr osobistych zależy od spełnienia ogólnych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Warto nadmienić, iż środek ochrony dóbr osobistym jakim jest zadośćuczynienie stanowi odrębne od odszkodowania za naruszenie dóbr osobistych roszczenie. W konsekwencji sąd może zasądzić te świadczenie niezależnie od siebie, co z pewnością skutkować będzie pełniejszą rekompensatą poniesionej szkody.

Autor artykułu

Aneta Mlazga – Prawnik

 Zobacz także:

Odszkodowanie za uszczerbek na zdrowiu