Renta po śmierci osoby bliskiej

Przesłanki roszczenia o rentę po śmierci osoby bliskiej zostały uregulowane w art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 [zwanej dalej: „Kodeksem cywilnym”]. Na mocy tego przepisu osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez cały czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Renta po śmierci osoby bliskiej przysługuje ponadto innym osobom bliskim, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Art. 446 § 2 Kodeksu cywilnego uzależnia skuteczne domaganie się zasądzenia renty po śmierci osoby bliskiej przede wszystkim od istnienia obowiązku alimentacyjnego po stronie zmarłego, jego możliwości zarobkowych i majątkowych oraz zakresu potrzeb uprawnionego. Tym samym ustawodawca nawiązał do art. 135 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, który wyznacza zakres obowiązku alimentacyjnego. Mimo to w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych podkreśla się, że roszczenie przewidziane w art. 446 § 2 Kodeksu cywilnego ma charakter odszkodowawczy, a nie alimentacyjny. Niemniej jednak roszczenie o rentę po śmierci osoby bliskiej powstaje w miejsce obowiązku alimentacyjnego i w celu skompensowania uprawnionemu do alimentów tego, że utracił osobę, na której ten obowiązek wobec niego spoczywał i która go spełniała albo mogła być przymuszona do spełniania [vide: np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2015 r., sygn. akt III CSK 132/14]. Przy ustalaniu zakresu zobowiązania zmarłego, który był obciążony obowiązkiem alimentacyjnym, sąd musi dokonać oceny nie tylko rzeczywiście uzyskiwanych przez niego dochodów, ale jego możliwości zarobkowych. Wyznaczenie tych możliwości powinno być oparte na realnych podstawach, przemawiających za tym, że z dużym stopniem prawdopodobieństwa zmarły osiągnąłby oznaczone dochody [takie stanowisko zajął m.in. Sąd najwyższy w wyroku z dnia z dnia 25 listopada 2010 r., sygn. akt I CSK 702/09; Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt III APa 13/12].

Renty po śmierci osoby bliskiej mogą dochodzić także inne osoby, na rzecz których zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania. Dobrowolność oznacza brak obowiązku prawnego, zaś przez stałe dostarczanie środków utrzymania rozumie się regularność spełniania takich świadczeń. Renta po śmierci osoby bliskiej dochodzona na mocy art. 446 § 2 zd. 2 Kodeksu cywilnego określana jest mianem fakultatywnej, bowiem jej przyznanie sąd ocenia w kontekście klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego. W doktrynie jako przykład utrzymywania innych osób w sposób niezgodny zasadami współżycie społecznego podaje się np. zaniechanie płacenia alimentów na dziecko, przy jednoczesnym przeznaczeniu uzyskanych stąd pieniędzy na stałe utrzymanie konkubiny [vide: G. Bieniek (red.) Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia – zobowiązania, t. 1]. Za osoby bliskie w rozumieniu art. 446 § 2 zd. 2 Kodeksu cywilnego należy uznawać wszystkie osoby, z którymi łączyła zmarłego ściślejsza więź emocjonalna. Jest to pojęcie szersze od „najbliższych członków rodziny”, o których mowa w dalszych paragrafach art. 446 [vide: J. Haberko, Pojęcie osoby bliskiej w polskim prawie cywilnym – Przegląd Sądowy 2011, nr 3].

Warto nadmienić, iż na mocy art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego w razie zmiany stosunków osoba uprawniona do pobierania renty ma prawo wystąpić o zmianę wysokości lub czasu trwania renty.

Kodeks cywilny nie jest jedynym aktem prawnym będącym podstawą roszczenia o rentę po śmierci osoby bliskiej. Świadczenie to może być dochodzone także z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na mocy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118 [zwanej dalej: „ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”] oraz z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na mocy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24 [zwanej dalej: „ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników”]. W obu tych aktach prawnych ustawodawca określa rentę po śmierci osoby bliskiej mianem renty rodzinnej.

Na mocy art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Ponadto, stosownie do art. 66 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, renta rodzinna przysługuje także uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci pobierała zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. W obu wskazanych wyżej przypadkach przyjmuje się, że osoba zmarła spełniała warunki do uzyskania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Szczegółowe przesłanki przysługiwania renty rodzinnej poszczególnym członkom rodziny zostaną przedstawione poniżej.

Zgodnie z art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, że do renty rodzinnej mają prawo dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione do ukończenia 16 lat; do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy do ukończenia 16 lat; do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia, będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów.

Na mocy art. 69 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli spełniają przesłanki zawarte w art. 68 omawianej ustawy, a ponadto zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty), chyba że śmierć była następstwem wypadku, oraz nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli nie mogą zapewnić im utrzymania albo ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.

Wdowie przysługuje prawo do renty rodzinnej jeżeli w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była niezdolna do pracy albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole – 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej. Prawo do renty rodzinnej nabywa również wdowa, która osiągnęła wiek 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania wyżej wymienionych osób. Prawo do renty rodzinnej ma również małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, jeżeli oprócz spełnienia wyżej wymienionych warunków miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Wdowa niespełniająca warunków do renty rodzinnej zgodnie z wymienionymi wyżej przesłankami i niemająca niezbędnych źródeł utrzymania ma prawo do okresowej renty rodzinnej przez okres jednego roku od chwili śmierci męża albo w okresie uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu mającym na celu uzyskanie kwalifikacji do wykonywania pracy zarobkowej, nie dłużej jednak niż przez 2 lata od chwili śmierci męża. Wymogi te stosuje się odpowiednio do wdowca (art. 70 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Stosownie do art. 71 omawianej ustawy rodzice mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli ubezpieczony (emeryt lub rencista) bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania albo spełniają odpowiednio warunki określone dla wdowy i wdowca (dotyczące wieku, niezdolności do pracy lub wychowywania dzieci.

Wysokość renty rodzinnej została określona w art. 73 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu renta rodzinna wynosi: dla jednej osoby uprawnionej – 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu; dla dwóch osób uprawnionych – 90% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu; dla trzech lub więcej osób uprawnionych – 95% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu. Stosownie zaś do ust. 2 omawianego przepisu za kwotę świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, uważa się kwotę emerytury lub renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest sierota zupełna, przysługuje jej dodatek dla sierot zupełnych w wysokości 200 zł (art. 76 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna. Renta rodzinna podlega podziałowi na równe części między uprawnionych (art. 74 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny zmarłego emeryta lub rencisty mającego ustalone prawo do emerytury albo renty rolniczej z ubezpieczenia, a także ubezpieczonego, który w chwili śmierci spełniał warunki do uzyskania emerytury rolniczej lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, przy czym przyjmuje się, że był on całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Katalog osób uprawionych do renty rodzinnej na mocy przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników jest tożsamy z osobami, którym przysługuje renta z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W odniesieniu do warunków, jakie osoby te muszą spełnić by uzyskać rentę rodzinną z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, ustawodawca odwołuje się do art. 68-71 ustawy o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Stosownie do art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna renta rodzinna. Jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest jedna osoba, renta wynosi 85% emerytury podstawowej ze zwiększeniem o 50% nadwyżki – ponad kwotę emerytury podstawowej – emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, jaka przysługiwała zmarłemu w chwili śmierci, albo 50% części składkowej emerytury rolniczej lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, która przysługiwała lub przysługiwałaby zmarłemu w chwili śmierci – z tym że renta rodzinna nie może być niższa od emerytury podstawowej. Na mocy ust. 3 tego przepisu za każdą następną osobę uprawnioną wysokość renty rodzinnej zwiększa się o 5%. Ponadto, zgodnie z art. 30 ust. 4 omawianej ustawy rentę rodzinną zwiększa się o 10%, jeżeli śmierć nastąpiła wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej. Należy również pamiętać, że stosownie do art. 30 ust. 6 renta rodzinna ulega podziałowi między uprawnionych na równe części, jeżeli do renty są uprawnione osoby małoletnie, nad którymi opiekę sprawują różne osoby, pełnoletni członek rodziny uprawniony do renty żąda jej podziału lub zachodzą inne okoliczności uzasadniające podział renty.

Podsumowując, renta po śmierci osoby bliskiej przysługuje najbliższym członkom rodziny i innym osobom bliskim zmarłego, przy spełnieniu przez nich przesłanek określonych w art. 466 § 2 Kodeksu cywilnego. Warto jednak mieć na uwadze, że podstawą dochodzenia renty po śmierci osoby bliskiej jest nie tylko  Kodeks cywilny, ale także ustawa o emeryturach  i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawa ubezpieczeniu społecznym rolników. Oznacza to, ze dochodzenie renty po śmierci bliskiej osoby jest możliwe nie tylko od zakładu ubezpieczeń, ale również od instytucji realizujących zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Autor artykułu

Aneta Mlazga – Prawnik

Zobacz także:

Odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego

Zadośćuczynienie za śmierć osoby bliskiej