201510.07
Off
1

Odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych

Możliwość dochodzenia odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych przez ubezpieczonego przewidziana została w ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. 2002 Nr 199 poz. 1673 [zwanej dalej: „ustawą o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych]. Oprócz jednorazowego odszkodowania, jakie pracownik może dochodzić od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i od pracodawcy, z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych przysługuje także szereg innych świadczeń, takich jak m.in. : zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zasiłek wyrównawczy, czy też renta z tytułu niezdolności do pracy.

Czym są wypadek przy pracy i choroba zawodowa?

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą: podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych; podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia; w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Na równi z wypadkiem przy pracy, w zakresie uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie, traktuje się wypadek, któremu pracownik uległ: w czasie podróży służbowej, chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem pracownika, które nie pozostaje w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań; podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony; przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje związkowe (art. 3 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych).

Dodatkowo w art. 3 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych ustawodawca zawarł szereg zdarzeń, podczas których wywołanych przyczyną zewnętrzną powodujących uraz lub śmierć, które nastąpiły w okresie ubezpieczenia wypadkowego z danego tytułu, i za które przysługuje odszkodowanie za wypadek przy pracy. Wśród zdarzeń takich znalazło się m.in. pełnienie mandatu posła lub senatora, pobierającego uposażenie czy wykonywanie pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług.

Z kolei za chorobę zawodową uważa się chorobę określoną w art. 2351 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141, czyli chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych „narażeniem zawodowym”.

Po zaistnieniu wypadku przy pracy poszkodowany powinien niezwłocznie zgłosić zdarzenie przełożonemu, a ponadto zgłosić stosowny wniosek o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych do ZUS lub pracodawcy. Wniosek powinien zawierać zawierającego opis okoliczności zdarzenia, dane identyfikujące ubezpieczonego oraz płatnika składek. Oprócz wniosku wymaganymi dokumentami są: protokół powypadkowy lub karta wypadku, zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia. Ponadto ZUS może domagać się od ubezpieczonego przedłożenia karty informacyjnej z udzielenia pierwszej pomocy, oświadczenia o odbyciu wymaganego szkolenia BHP oraz oświadczenia osoby, u której ubezpieczony zgłosił zdarzenie. Ta procedura zgłaszania wypadku przy pracy ma zastosowanie nie tylko przy dochodzeniu odszkodowania, ale również innych rodzajów świadczeń pieniężnych z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych.

Dochodzenie odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych z ZUS i KRUS:

Stosownie do art. 11 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych przysługuje ubezpieczonemu, który wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Za stały uszczerbek na zdrowiu uważa się takie naruszenie sprawności organizmu, które powoduje upośledzenie czynności organizmu nierokujące poprawy, z kolei za długotrwały uszczerbek na zdrowiu uważa się takie naruszenie sprawności organizmu, które powoduje upośledzenie czynności organizmu na okres przekraczający 6 miesięcy, mogące ulec poprawie.

Odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych ma charakter ryczałtowy. W konsekwencji jego wysokość w stosunku do różnych następstw wypadków jest z góry określona [vide: E. Lach, Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz]. Odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych wynosi 20% przeciętnego wynagrodzenia za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Jeżeli wskutek pogorszenia się stanu zdrowia stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu będący następstwem wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, który był podstawą przyznania jednorazowego odszkodowania, ulegnie zwiększeniu co najmniej o 10 punktów procentowych, jednorazowe odszkodowanie zwiększa się o 20% przeciętnego wynagrodzenia za każdy procent uszczerbku na zdrowiu przewyższający procent, według którego ustalone było to odszkodowanie. Jeżeli w stosunku do ubezpieczonego została orzeczona całkowita niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, odszkodowanie za wypadek przy pracy ulega zwiększeniu o kwotę stanowiącą 3,5-krotność przeciętnego wynagrodzenia (art. 12 ust. 1-3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych).

Oceny stopnia uszczerbku na zdrowiu oraz jego związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową dokonuje się po zakończeniu leczenia i rehabilitacji. W ciągu 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej lub wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji ZUS wydaje decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania jednorazowego odszkodowania. Ponadto w drodze decyzji następuje ustalenie wysokości odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych. Jeżeli Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję o przyznaniu odszkodowania, jego wypłaty dokonuje z urzędu w terminie 30 dni od dnia wydania decyzji.

Stosownie do art. 21 ust. 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych nie przysługuje poszkodowanemu jeżeli wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa. Ponadto jednorazowe odszkodowanie nie przysługuje ubezpieczonemu, który, będąc w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku.

Dochodzenie odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych możliwe jest także z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Należy mieć jednak na uwadze, że ustawodawca inaczej definiuje wypadek przy pracy, po zaistnieniu którego ubezpieczonemu w KRUS przysługuje roszczenie o to świadczenie. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. 1991 Nr 7 poz. 24 [zwanej dalej: „ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników”] wypadkiem przy pracy jest nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo pozostających w związku z wykonywaniem tych czynności: na terenie gospodarstwa rolnego, które ubezpieczony prowadzi lub w którym stale pracuje, albo na terenie gospodarstwa domowego bezpośrednio związanego z tym gospodarstwem rolnym lub w drodze ubezpieczonego z mieszkania do gospodarstwa rolnego lub podczas wykonywania poza terenem gospodarstwa rolnego zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo w związku z wykonywaniem tych czynności, lub w drodze do miejsca wykonywania tych czynności, albo w drodze powrotnej. Stosownie do art. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jednorazowe odszkodowanie z KRUS przysługuje ubezpieczonemu, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej oraz członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej. Jeżeli nie określono wysokości jednorazowego odszkodowania w drodze rozporządzenia ministra właściwy do spraw rozwoju wsi, wynosi ono 66% emerytury podstawowej za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu.

Inne rodzaje świadczeń przysługujące poszkodowanemu z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych:

Oprócz jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych poszkodowanemu przysługują świadczenia enumeratywnie wymienione w art. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Należą do nich m.in.

zasiłek chorobowy przysługujący ubezpieczonemu, którego niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową;

świadczenie rehabilitacyjne przysługujące ubezpieczonemu, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy;

zasiłek wyrównawczy przysługujący ubezpieczonemu będącego pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu;

renta z tytułu niezdolności do pracy przysługująca ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej;

renta szkoleniowa przysługująca ubezpieczonemu, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową;

dodatek pielęgnacyjny;

pokrycie kosztów leczenia z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne w zakresie określonym ustawą.

Zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia wypadkowego przysługują w wysokości 100% podstawy wymiaru (art. 9 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych). Z kolei do ustalania wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy i renty szkoleniowej stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.

Dochodzenie odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych od pracodawcy:

Istnieje również możliwość dochodzenia przez pracownika od pracodawcy roszczeń uzupełniających z tytułu wypadków przy pracy, opartych na przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 [zwanej dalej: „Kodeksem cywilnym”]. Pracownik, oprócz odszkodowania za uszczerbek majątkowy (art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego), może domagać się renty (art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego) lub zadośćuczynienia za uszczerbek niemajątkowy (art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego). Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 stycznia 2010 r., sygn. akt II PK 132/09, odpowiedzialność deliktowa pracodawcy za wypadek przy pracy doznany przez pracownika jest odpowiedzialnością subsydiarną w stosunku do odpowiedzialności instytucji ubezpieczeniowej. W konsekwencji pracownik może dochodzić roszczeń na podstawie Kodeksu cywilnego dopiero po rozpoznaniu prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego i tylko w przypadku, gdy szkoda nie została wyrównana w całości na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Pracodawca ponosi na zasadzie winy odpowiedzialność za szkodę doznaną przez pracownika wskutek wypadku przy pracy, gdy można uznać, że do zdarzenia doszło w wyniku niedopełnienia ciążących na pracodawcy obowiązków, np. w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy [vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2008 r., sygn. akt II PK 100/08]. Z kolei odpowiedzialność zaostrzoną, na zasadzie ryzyka, ponoszą pracodawcy, którzy posługują się środkami technicznymi (urządzeniami lub mechanizmami) powodującymi poważne zagrożenie dla życia i jednocześnie wykorzystują te środki we własnym interesie [vide: wyrok Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt I C 426/14]. Pracownik, występując z powództwem, nie może w postępowaniu sądowym powołać się jedynie na fakt wypadku przy pracy, który stwierdzony został protokołem powypadkowym, lecz musi wykazać wszystkie przesłanki prawne cywilnej odpowiedzialności odszkodowawczej. W przypadku deliktu są to: ciążąca na pracodawcy odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego, poniesiona szkoda (wynikająca z uszczerbku na zdrowiu), związek przyczynowy pomiędzy zdarzeniem będącym wypadkiem przy pracy a powstaniem szkody (art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego).

Reasumując, pracownik ma prawo dochodzić odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych na podstawie o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz Kodeksu cywilnego, przy czym roszczenie z Kodeksu cywilnego ma charakter uzupełniający. W konsekwencji podmiotami zobowiązanymi do wypłaty świadczeń odszkodowawczych z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych jest ZUS (ewentualnie KRUS), jak pracodawca.

 Autor artykułu

Aneta Mlazga – Prawnik