Odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego

Podstawą roszczenia o odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego jest art. 446 § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 [zwanej dalej: „Kodeksem cywilnym”]. Na mocy art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego uregulowane w art. 446 § 3  Kodeksu cywilnego stanowi zatem formę świadczenia pieniężnego, którego członkowie najbliższej rodziny ofiary wypadku komunikacyjnego mogą dochodzić niezależnie od zadośćuczynienia lub renty.

Stosowne do brzmienia omawianego przepisu ustawodawca ograniczył krąg osób mogących dochodzić odszkodowania za śmierć osoby bliskiej do najbliższych członków rodziny. Zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie, o tym kto jest najbliższym członkiem rodziny decyduje faktyczny układ stosunków pomiędzy określonymi osobami, nie zaś formalna kolejność pokrewieństwa wynikająca w szczególności z przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59. Oznacza to, że przy ocenie zasadności pozwu o zasądzenie odszkodowania za śmierć osoby bliskiej sąd weźmie pod uwagę przede wszystkim to, jakie relacje miał powód ze zmarłym. Sąd zbada również fakt występowania konfliktów i ich natężenie między określonymi osobami. W konsekwencji sam stopień pokrewieństwa nie stanowi wystarczającej podstawy do zasądzenia odszkodowania na rzecz najbliższych członków rodziny.

Odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego ogranicza się tylko do szkód mających charakter materialny. Jednak jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 czerwca 2004 r., sygn. akt IV CK 445/03, zakresem odszkodowania za śmierć osoby bliskiej objęte są również zmiany w sferze dóbr niematerialnych, które rzutują na ich sytuację materialną. W ocenie Sądu Najwyższego  ból, poczucie osamotnienia, krzywdy i zawiedzionych nadziei po śmierci osoby bliskiej nie stanowią podstawy do żądania odszkodowania. Jeśli jednak te negatywne emocje wywołały chorobę, osłabienie aktywności życiowej i motywacji do przezwyciężania trudności dnia codziennego, to na zasadzie domniemania faktycznego zawartego w art. 231 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, można przyjąć, iż pogorszyły one dotychczasową sytuację życiową osoby z najbliższego kręgu rodziny zmarłego. Jak jednak wskazał Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., sygn. akt I ACa 331/13, odszkodowanie dochodzone na postawie art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego nie stanowi pełnej kompensaty całej szkody majątkowej spowodowanej śmiercią osoby bliskiej i w konsekwencji nie obejmuje tych uszczerbków, które podlegają naprawieniu na podstawie art. 446 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Taki szczególny charakter szkody rekompensowanej ”stosownym”, a nie ”należnym” odszkodowaniem za śmierć osoby bliskiej oznacza w konsekwencji potrzebę daleko idącej indywidualizacji zakresu świadczeń przysługujących na podstawie art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego.

Z omawianego art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego wynika, że podstawową przesłanką ubiegania się o odszkodowanie za śmierć osoby bliskiej jest „znaczne pogorszenie sytuacji życiowej”. W najnowszym orzecznictwie sądy powszechne przychylają się do stanowiska, że brzmienie art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego wskazuje na to, iż pogorszenie musi dotyczyć nie tylko obecnej sytuacji materialnej. Podstawą zasądzenia odszkodowania za śmierć osoby bliskiej będzie także utrata realnej możliwości polepszenia warunków życia i realizacji planów życiowych [na takim stanowisku stanął m.in. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 27 lutego 2015 r., sygn. akt I ACa 833/14; Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 9 grudnia 2014 r., sygn. akt V ACa 674/14]. W wyroku z dnia 26 czerwca 2013 r., sygn. akt II CSK 639/12, Sąd Najwyższy uznał, że może to być utrata wzajemnej pomocy, wsparcia i opieki małżonków w przyszłości lub możliwości uzyskania w przyszłości stabilnych warunków życiowych. Mogą to być także niekorzystne zmiany w psychice małżonka (stres, depresja, poczucie osamotnienia), które mają wpływ na stan zdrowia, osłabienie aktywności życiowej lub zawodowej, powodują zmianę sposobu życia, w tym poprzez zmianę miejsca zamieszkania, a łączą się z pogorszeniem sytuacji majątkowej. W tym samym wyroku Sąd Najwyższy wskazał, że znaczne pogorszenie sytuacji życiowej może być zarówno stanem stałym, jak i przemijającym, nie wywierającym skutków na przyszłość. Ponadto, jak wskazuje się w orzecznictwie sądów powszechnych, pogorszenie musi mieć charakter obiektywny. Subiektywne odczucia pośrednio poszkodowanego nie będą miały zatem dominującego znaczenia [vide: np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia z dnia 7 maja 2015 r., sygn. akt I ACa 10/15].

Szkoda w postaci pogorszenia sytuacji życiowej musi być należycie wykazana, co w konsekwencji skutkuje obowiązywaniem reguł dowodowych pomocnych przy ustalaniu każdej innej szkody materialnej dającej się wyliczyć. Odszkodowanie za śmierć bliskiej osoby podlega szacowaniu poprzez porównanie hipotetycznej sytuacji, w której śmierć osoby najbliższej nie nastąpiła ze stanem rzeczywistym istniejącym po tej śmierci. Obowiązek przedstawienia stosownych dowodów pozwalających na ocenę tych dwóch sytuacji zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu zawartą w art. 6 Kodeksu cywilnego obciąża osoby dochodzące odszkodowania [vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2015 r., sygn. akt VI ACa 863/14].

Przy określeniu wysokości odszkodowania za śmierć osoby bliskiej ustawodawca posłużył się pojęciem niedookreślonym, które konkretyzacji ulegnie dopiero w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. Zgodnie z ugruntowanym i powielanym przez sądy powszechne poglądem Sądu Najwyższego prawidłowa wykładnia określenia „stosowne odszkodowanie” zawartego w art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego powinna uwzględniać nie tylko okoliczności konkretnej sprawy, ale także wartość ekonomiczną odszkodowania. Musi ono zatem wyrażać taką kwotę, która odczuwalna jest jako realne, adekwatne przysporzenie zarówno przez uprawnionego, jak i z obiektywnego punktu widzenia uwzględniającego ocenę większości rozsądnie myślących ludzi.

Charakter odszkodowania za śmierć osoby bliskiej ma również roszczenie zawarte w art. 446 § 1 Kodeksu cywilnego. Stosownie do tego przepisu jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do naprawienia szkody  powinien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł. W świetle art. 446 § 1 Kodeksu cywilnego ustawodawca nie stawia wymogu, by podmiotem uprawnionym do dochodzenia tego roszczenia była osoba bliska ofiary wypadku. Liczy się to, kto faktycznie poniósł wskazane koszty. W orzecznictwie wskazuje się, ze koszty leczenia powinny być konieczne i celowe ze względu na stan zdrowia poszkodowanego. Natomiast jeśli chodzi o koszty pogrzebu, to obejmują one przede wszystkim przygotowanie pogrzebu, samą ceremonię oraz postawienie nagrobku. W okolicznościach uzasadnionych tradycjami dopuszczalne jest również dochodzenie kosztów przygotowania zwłok do pogrzebu i ich dostarczenia na cmentarz, nabycia trumny, kremacji zwłok, zakupu miejsca na cmentarzu, postawienia nagrobku, zakupu kwiatów i odzieży żałobnej, koszty ceremonii pogrzebowej, poczęstunku po pogrzebie dla osób bliskich. Należy również pamiętać, że stosownie do przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118 [zwanej dalej: „ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych], osobie, która pokryła koszty pogrzebu, przysługuje zasiłek pogrzebowy w wysokości 4000 zł (art. 78 ust. 1 w zw. z art. 80 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Prawo do zasiłku pogrzebowego wygasa w razie niezgłoszenia wniosku o jego przyznanie w okresie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje (art. 81 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Analogiczny zasiłek przysługuje osobom, które poniosły koszty pogrzebu, na mocy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. 1991 Nr 7 poz. 24.

Podsumowując, odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego służy pokryciu szkody materialnej w postaci znacznego pogorszenia sytuacji życiowej. Świadczenia tego mogą skutecznie dochodzić jedynie najbliżsi członkowie rodziny, przy czym przy zasądzaniu odpowiednich kwot znaczenie będą miały faktyczne stosunku łączące powodów ze zmarłym. Należy przy tym pamiętać, że instytucja odszkodowania ma na celu pokrycie szkód majątkowych, nawet jeśli nie wynikają one bezpośrednio z utraty konkretnego przysporzenia. A zatem dowodami w sprawie o zasądzenie odszkodowania za śmierć osoby bliskiej będzie wszelka dokumentacja potwierdzająca poniesione koszty lub utracone korzyści o charakterze ekonomicznym.

W przypadku śmierci poszkodowanego osoba najbliższa  oprócz odszkodowania może domagać się także zadośćuczynienia za cierpienia psychiczne i fizyczne oraz renty.  

Zobacz także:

Zadośćuczynienie za śmierć osoby bliskiej

Renta po śmierci osoby bliskiej

Autor artykułu

Aneta Mlazga – Prawnik

Jeśli Macie Państwo pytania z zakresu odszkodowań zapraszamy do kontaktu, konsultacje z zakresu odszkodowań są zawsze bezpłatne, a porady prawne w tym zakresie są udzielane przez doświadczonych radców prawnych, specjalizujących się w tematyce odszkodowań i ubezpieczeń.

Zapraszamy także do zapoznania się z ofertą naszej Kancelarii w Lublinie w zakresie dochodzenia odszkodowań.