Zadośćuczynienie za śmierć osoby bliskiej

Instytucja zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej uregulowana jest w art. 446 § 4 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 [zwanej dalej: „Kodeksem cywilnym”]. Zgodnie z tym przepisem sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.  Zadośćuczynienie za śmierć osoby bliskiej stanowi zatem formę świadczenia pieniężnego, mającą na celu naprawienie szkody o charakterze niemajątkowym.

Podobnie jak w przypadku odszkodowania, ustawodawca ograniczył krąg osób uprawnionych do dochodzenia zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej do najbliższych członków rodziny. W orzecznictwie podkreśla się, że zadośćuczynienie przyznawane na podstawie art. 446 § 4  Kodeksu cywilnego nie jest zależne od pogorszenia sytuacji materialnej osoby uprawnionej i poniesienia przez nią szkody majątkowej. Jego celem jest kompensacja krzywdy, czyli złagodzenie cierpienia psychicznego wywołanego śmiercią osoby najbliższej i pomoc pokrzywdzonemu w dostosowaniu się do zmienionej w związku z tym jego sytuacji. Zatem, suma pieniężna przyznana tytułem zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej ma stanowić przybliżony ekwiwalent poniesionej szkody niemajątkowej oraz ułatwić przezwyciężenie ujemnych przeżyć, aby w ten sposób przynajmniej częściowo przywrócona została równowaga zachwiana na skutek popełnienia czynu niedozwolonego [vide: np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 maja 2015 r., sygn. akt  III APa 15/15].

Ustawodawca nie wskazał kryteriów, jakie sąd powinien wziąć pod uwagę przy kształtowaniu odpowiedniej kwoty zadośćuczynienia. W judykaturze panuje pogląd, zgodnie z którym na rozmiar krzywdy mają wpływ przede wszystkim: wstrząs psychiczny i cierpienia moralne wywołane śmiercią osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki po jej śmierci, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, rola w rodzinie pełniona przez osobę zmarłą, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem śmierci osoby bliskiej, stopień, w jakim pokrzywdzony będzie umiał odnaleźć się w nowej rzeczywistości i zdolność do jej zaakceptowania, wiek pokrzywdzonego [vide: np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011 r., sygn. akt III CSK 279/10; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2015 r., sygn. akt III CSK 173/14]. Określenie wysokości zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej powinno być dokonane z uwzględnieniem wszystkich zachodzących okoliczności. Zarówno okoliczności wpływające na wysokość zadośćuczynienia, jak i kryteria ich oceny muszą być rozważane indywidualnie w związku z konkretną osobą poszkodowanego [vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 2015 r., sygn. akt I ACa 1836/14]. W judykaturze podkreśla się ponadto, że przy ocenie wysokości zadośćuczynienia należy oderwać się od statusu materialnego pokrzywdzonego. Jednakże wyrażając wysokość zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej w pieniądzu można odwołać się do stopy życiowej społeczeństwa, która pośrednio może rzutować na jego wymiar. Przesłanka „przeciętnej stopy życiowej” społeczeństwa ma zatem charakter uzupełniający i ogranicza wysokość tego świadczenia tak, by jego przyznanie nie prowadziło do wzbogacenia osoby uprawnionej. Nie może jednak pozbawiać zadośćuczynienia jego zasadniczej funkcji kompensacyjnej i eliminować innych czynników kształtujących jego rozmiar [vide: np. wyrok Sądu Najwyższego z 12 września 2002 r., sygn. akt IV CKN 1266/00; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011 r., sygn. akt III CSK 279/10]. W konsekwencji, jak wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dna 25 czerwca 2015 r., sygn. akt I ACa 202/15, w orzecznictwie Sądu Najwyższego widoczna jest obecnie tendencja, będąca skutkiem systematycznego wzrostu stopy życiowej społeczeństwa, wyrażająca się w przyznawaniu relatywnie wyższych kwot zadośćuczynienia.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 października 2005 r., sygn. akt I PK 47/05, niedopuszczalne jest stosowanie jakichkolwiek mechanizmów przy wyliczaniu wysokości zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej. Nie może ono być zatem wyliczone przy zastosowaniu stwierdzonego procentu uszczerbku na zdrowiu poniesionego w związku ze stratą osoby najbliższej, który służy jedynie jako pomocniczy środek ustalenia rozmiaru odpowiedniego zadośćuczynienia. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 2004 r., sygn. akt I CK 219/04, wskazał ponadto, że ustalenie jaka kwota zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej w konkretnych okolicznościach jest odpowiednia należy do sfery swobodnego uznania sędziowskiego. Korygowanie przez sąd drugiej instancji zasądzonego zadośćuczynienia może być aktualne tylko wtedy, gdy przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, mających wpływ na jego wysokość, jest ono niewspółmiernie nieodpowiednie, tj. albo rażąco wygórowane, albo rażąco niskie.

Z punktu widzenia osoby dochodzącej zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej istotną kwestią jest to, że ta forma świadczenia pieniężnego została wprowadzona do Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw i weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r. Stosunkowo późne wprowadzenie tej formy roszczenia nie jednak wyklucza możliwości zasądzenia zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej, która straciła życie w wyniku wypadku mającym miejsce przed dniem wejścia w życie nowelizacji Kodeksu cywilnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych dominuje bowiem pogląd, zgodnie z którym sąd może przyznać najbliższemu członkowi rodziny zmarłego zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 w związku z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, także wtedy, gdy śmierć nastąpiła przed dniem 3 sierpnia 2008 r. wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia [vide: np. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt III CZP 32/11; Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt III CZP 76/10]. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na fakt, iż katalog dóbr osobistych określony w art. 23 a podlegający ochronie na podstawie art. 24 Kodeksu cywilnego ma charakter otwarty i są nim objęte wszelkie dobra osobiste rozumiane jako pewne wartości niematerialne związane z istnieniem i funkcjonowaniem podmiotów prawa cywilnego, w tym także tradycja rodzinna, szczególna więź emocjonalna między członkami rodziny czy pamięć o osobie zmarłej. W konsekwencji w judykaturze przyjmuje się, że spowodowanie śmierci osoby bliskiej może stanowić naruszenie dóbr osobistych członków rodziny zmarłego i uzasadnia przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego. Dodanie do Kodeksu cywilnego art. 446 § 4 miało na celu potwierdzenie dopuszczalności dochodzenia zadośćuczynienia na gruncie obowiązujących przed jego wejściem w życie przepisów, jak i ograniczenie kręgu osób uprawnionych do zadośćuczynienia do najbliższych członków rodziny.

Reasumując, nie ulega wątpliwości, że krzywdę doznaną w wyniku utraty bliskiej osoby niebywale trudno jest ocenić i wyrazić w formie pieniężnej. Jednakże zasądzenie na rzecz najbliższych tytułem zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej odpowiedniej kwoty może choć w minimalnym stopniu zminimalizować negatywne skutki tej straty. Podstawowym celem zasądzenia zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej jest bowiem kompensata poniesionej krzywdy.

Zobacz także

Renta po śmierci osoby bliskiej

Odszkodowanie dla osoby bliskiej w razie śmierci poszkodowanego

Autor artykułu

Aneta Mlazga – Prawnik